VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/10.56519/jev6m266
https://vitalyscience.com
Vol.3No.8PP.90-99
90
ECONOMÍAPOPULARYSOLIDARIAENECUADOR:
PERSPECTIVASPARAUNMODELODEDESARROLLOINCLUSIVO
POPULARANDSOLIDARITYECONOMYINECUADOR:
PERSPECTIVESFORANINCLUSIVEDEVELOPMENTMODEL
MaríaBelénBravoAvalos
1
{maria.bravo@espoch.edu.ec
1
}
Fechaderecepción:02/11/2025/Fechadeaceptación:27/11/2025/Fechadepublicación:28/11/2025
RESUMEN:
LaEconomíaPopularySolidaria(EPS)sepresentacomounaopciónclavepara
suavizarlasdiferenciaseconómicasysociales,impulsandoasíunavancemásjustoparatodos.
EstainvestigaciónsecentraendesgranarelpapelylasmirasdelaEPSenEcuador,viéndola
comounaformadedesarrolloqueincluyeatodos.Atravésdeunabúsquedaexhaustivaen
diversasfuentes,seanalizaronafondomásde25publicacionesindexadasparareunirlas
ideasclaveylaslíneasmaestrassobrelaEPSenelpanoramaecuatoriano.Losdatos
recopiladosapuntanaquelaEPS,apoyadaenunalegislaciónsólida(laLeyOrgánicade
EconomíaPopularySolidaria),haprobadosereficazalahoradecrearpuestosdetrabajo,
impulsarquemásgentetengaaccesoaserviciosfinancierosyafianzarlaestructurasocial
medianteentidadescomocooperativas,asociacionesycajasdeahorroycrédito.Sinembargo,
tambiénsedetectaronretosimportantes,comolaeconomíainformal,lapocacapacidadde
gestiónylaurgenciadeconectarmejorconlasdirectricespolíticas.Elestudiotienecomo
resultado,paraquelaEPSdélomejordesí,esvitalmejorarlaformaciónenfinanzasy
cooperativismo,apostarporlainnovacióntecnológicayasegurarunclimapolíticoque
impulsesuprogresoyestabilidad.IntegrarlaEPSenlaestrategiadedesarrollodelpaíses
primordialparalevantarunaeconomíaquerealmenteincluyaatodosyseacapazde
adaptarse,respondiendoasíalascarenciasdeloscolectivosmásdesfavorecidos.En
conclusión,laEPSnoessolounrecursoparasaliradelante,sinounabaseesencialparaun
modelodedesarrollodistintoqueponealaspersonaspordelantedeldinero.
Palabrasclave:EPS,desarrolloinclusivo,cooperativismo,inclusiónfinanciera,políticas
públicas
ABSTRACT:
ThePopularandSolidarityEconomy(PSE)ispresentedasakeyoptionfor
smoothingeconomicandsocialdifferences,therebypromotingfairerprogressforall.This
researchfocusesonanalyzingtheroleandprospectsofthePSEinEcuador,viewingitasa
formofdevelopmentthatincludeseveryone.Throughanexhaustivesearchofvarioussources,
morethan25indexedpublicationswerethoroughlyanalyzedtogatherkeyideasand
1
EscuelaSuperiorPolitécnicadeChimborazo(ESPOCH),Ecuador.https://orcid.org/0000-0002-5999-4690;+5930995025210.
VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/
https://vitalyscience.com
Vol.3No.7PP.90-99
91
guidelinesontheEPSinEcuador.ThedatacollectedsuggeststhattheEPS,supportedbysolid
legislation(theOrganicLawonPopularandSolidarityEconomy),hasproveneffectivein
creatingjobs,promotinggreateraccesstofinancialservices,andstrengtheningthesocial
structurethroughentitiessuchascooperatives,associations,andsavingsandcreditunions.
However,significantchallengeswerealsoidentified,suchastheinformaleconomy,poor
managementcapacity,andtheurgentneedtobetterconnectwithpolicyguidelines.The
studyconcludesthat,inorderforEPStoperformatitsbest,itisvitaltoimprovetrainingin
financeandcooperativism,committotechnologicalinnovation,andensureapoliticalclimate
thatpromotesitsprogressandstability.IntegratingEPSintothecountry'sdevelopment
strategyisessentialtobuildinganeconomythattrulyincludeseveryoneandiscapableof
adapting,thusrespondingtotheneedsofthemostdisadvantagedgroups.Inconclusion,EPS
isnotonlyaresourceformovingforward,butalsoanessentialfoundationforadifferent
developmentmodelthatputspeoplebeforemoney.
Keywords:EPS,inclusivedevelopment,cooperativism,financialinclusion,publicpolicies
INTRODUCCIÓN
Elmodelodedesarrolloeconómicoimperante(basadoenelcrecimientodelProductoInterno
Bruto(PIB)yenellibremercado)harecibidoenlasúltimasdécadasunaacentuadacríticapor
nopoderresolverproblemasestructuralescomoladesigualdad,lapobrezaylaexclusiónsocial.
Diferentescorrientesteóricashansurgidoparaintentarofreceralternativasquerevaloricenel
papeldelacomunidadydelasolidaridadcomoprincipiosorientadoresdelapráctica
económica.Dentrodeestecontexto,laEconomíaSocialySolidaria(ESS)(y,porsuparte,la
EconomíaPopularySolidaria(EPS)ensuvariantelatinoamericana)hapenetradocomoun
paradigmaalternativodedesarrolloquepersigueequilibrarlaeficienciaeconómicajuntoconla
justiciasocialylasostenibilidadambiental(1),(2).
Demaneraglobal,laESShaidoganandonotoriedadenlasúltimasdécadas.Talcomohemos
señaladoconlaOIT,laESSesfundamentaleneldesarrollodeunempleodecenteyenel
desarrollolocal(3).EnEuropa,paísescomoelcasodeEspañayFranciahanconsideradoalaESS
comopartedesuspolíticaspúblicasalreconocersueficaciaparaconstruircohesiónsocialy
parafacilitarlainnovación(4),(5).PeroesenAméricaLatinadondelaEPShacobradouna
especialrelevancia,porlavigenciadeeconomíasinformalesyporlaconstruccióndenuevos
modelosmásjustosantelafragilidaddelossistemaseconómicostradicionales.EnBrasil,por
ejemplo,ArgentinayBoliviahanllevadoacabopolíticaspúblicasynormativasparareforzarla
(6),(7).Enlaregiónandina,elcrecimientodelascooperativasdeahorroycréditosehavisto
consumado,mostrandoelempeñodelasmismasparabancarizaralossectoresdelapoblación
tradicionalmenteexcluidos(8).
EnelcasodeEcuador,alolargodelahistoria,fuecapazdeagruparunimportantenúmerode
entidadescomunitariasydesarrolladoras.DesdelaConstitucióndelEcuadorde2008ylaLey
VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/
https://vitalyscience.com
Vol.3No.7PP.90-99
92
OrgánicadeEconomíaPopularySolidaria(LOEPS)de2011,laEconomíaPopularySolidaria(EPS)
fueintroducidadeunaformaformalenelcontextoecuatorianocomounodelospilaresque
sostieneelsistemaeconómicodeestepaís(9).Estaleyejemplarseadelantóareconocerala
EPScomounsistemaeconómicodiferentealpúblicoyalprivado,yqueestabacompuestomás
alládelaeconomíatradicional,vinculandoaentidadescomocooperativas,asociaciones,
comunidadesyunidadeseconómicaspopulares.Apesardedichagranevolución,caracterizada
porelreconocimientoexpresodelaEPS,laimplementaciónylautilidaddelaEPSparala
reduccióndelasdesigualdadesyeldesarrolloinclusivoseencuentrantodavíaenunmundode
discusiónacadémicaypolítica(10).
Labasecientíficadeestainvestigaciónsefundamentaenlanecesidaddecomprenderelestado
delaEPSenelpaís.Existeunmarcolegalbienestablecido,perotodavíaquedanmuchasdudas
existentessobresucorrectaimplementación,susestructurasdesafiantes,susretosylamanera
bajolacualelfuturopuedellegaraser.Reflexionarsobreestasnecesidadesresultacríticopara
laformulacióndepolíticaspúblicasquevayanafortalecerelsectoryquepuedanllegaraserel
máximoaprovechamientoparaelmodelodedesarrolloverdaderamentesostenibleyequitativo.
SetienecomoobjetivoanalizarelrolylasperspectivasdelaEconomíaPopularySolidariaen
Ecuadorcomounmodelodedesarrolloinclusivo,apartirdeunarevisiónsistemáticadela
literaturaacadémica
MATERIALESYMÉTODOS
Estainvestigaciónseinscribiódentrodeunenfoquecualitativo,atravésdeldiseñodeuna
revisiónbibliográficaydocumental.Larevisiónbibliográficaydocumentalpermiteunasíntesis,
descripciónyevaluacióndelconocimientoexistentesobreuntemadeterminado,vacíosde
investigación,tendenciasydebatesclave.
Poblaciónomuestra:
La"población"objetodeestudiofueexactamenteelconjuntodela
literaturacientíficasobrelaEconomíaPopularySolidariaenEcuadoryAméricaLatina.La
"muestra"quedóconformadapormásde24artículosdeinvestigación,librosydocumentosde
organismosinternacionalespublicadosidentitariamenteenrevistasindexadasybasesdedatos
académicas(Scopus,WebofScience,Redalyc,SciELO,etcétera).Labúsquedaserestringióa
artículospublicadosdesde2011(añoenelquesegenerólaLOEPS)hasta2024.
Entorno:
Lainvestigaciónserealizóenunentornovirtual,accediendoalasbasesdedatos
académicasyrepositoriosdigitales.
Medicionesyanálisisestadístico:
Porsucarácterbibliográfico,noseutilizaronmedidas
estadísticasdeformatradicional,sinoqueseaplicóunametodologíaderevisiónsistemáticade
laliteraturaqueeslaestriccióndelaevidenciamásobjetiva.Inmersoenesteproceso,seaplicó
unaadaptacióndelmétodoPRISMA(PreferredReportingItemsforSystematicReviewsand
VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/
https://vitalyscience.com
Vol.3No.7PP.90-99
93
Meta-Analyses)paradarmayortransparenciayrigoralprocesodeselecciónyanálisisdelas
diferentesfuentes.
Acontinuación,sedetallaelprocesometodológicoenlaTabla1.
Tabla1.Procesometodológico.
Etapa
Descripción
CriteriosyHerramientas
1.Formulaciónde
lapreguntade
investigación
Sedefinióelobjetivoylas
preguntasclavedelestudiopara
guiarlabúsquedadeinformación.
¿QuéroljuegalaEPS?¿Cuálessonsusdesafíos?¿Qué
perspectivastiene?
2.Búsquedadela
literatura
Serealizaronbúsquedasenbases
dedatosacadémicasconpalabras
clave.
Palabrasclave:"EconomíaPopularySolidaria",
"Ecuador","desarrolloinclusivo","cooperativas",
"asociaciones".Basesdedatos:Scopus,Webof
Science,Redalyc,SciELO.
3.Selecciónde
estudios
Sefiltraronlosartículos
encontradossegúncriteriosde
inclusiónyexclusión.
Inclusión:Artículosdetipodeinvestigación,revisiones
deliteratura,capítulosdelibro;publicadosenrevistas
indexadas,conunenfoqueenEPSenEcuadoro
comparacionesapartirdelaEPSenAméricaLatina;se
aceptanpublicacionesentre2011-2024.Excluidos:
Artículosdeopinión,artículosdenoticias,tesisno
publicadasenrepositoriosvalidados.
4.Extracciónde
datosysíntesis
Seextrajeronyorganizaronlos
datosrelevantes(objetivos,
metodología,principales
resultados,conclusiones)decada
fuenteseleccionada.
Matrizdeextraccióndedatos.Codificacióntemáticay
análisisdecontenido.
5.Análisisy
discusión
Sesintetizaronyagruparonlos
hallazgosparaidentificartemas
recurrentes,contradiccionesy
vacíosdeconocimiento.
Síntesisnarrativa,identificacióndetendenciasy
comparaciónderesultadosentreestudios.
6.Conclusiones
Seelaboraronconclusiones
basadasenlasíntesisdela
evidencia,respondiendoala
preguntadeinvestigacióninicial.
Reflexiónfinal,recomendacionesdepolíticayfuturas
líneasdeinvestigación.
LaaplicacióndelametodologíaPRISMAenunestudioderevisiónbibliográficasetraduceen
unaaltacalidadyvalidezinterna,yaquealespecificarlabúsquedayelprocesodeselecciónse
reduceelsesgorelativoalaselección,loquegarantizaqueelconocimientoirrigalaevidencia
utilizada,paraasírepresentardeunmodoadecuadoelestadodelacuestiónenrelaciónal
conocimientocientíficoactual.Lacodificacióntemáticadelosresultadospropicióuna
categorizaciónóptimayclaradeloshallazgos,facilitandoqueestacategorizaciónseconsiderara
durantesuanálisis,asícomoeneldesarrollodeladiscusión.
VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/
https://vitalyscience.com
Vol.3No.7PP.90-99
94
RESULTADOS
Laformaenquesepresentanlosresultadosqueseexponenenestarevisiónbibliográficase
estructuraenrelacióncontresejesprincipales:elimpactosocioeconómicoalaEPS,losdesafíos
alasqueseenfrenta,asícomolasoportunidadesdelaEPSparasufortalecimiento;
posteriormenteseanalizaalgunastablasyfigurasrepresentativasqueilustranloacontecido.
3.1ImpactosocioeconómicodelaEPSenEcuador
LarevisióndelaliteraturaesevidenteelacuerdoexistenteenrelaciónconelpapeldelaEPS
comogeneradoradeempleoeinclusiónfinanciera.Losdistintosestudiosdanlarazónalas
cooperativasdeahorroycrédito,quehasidofundamentalparalainclusiónfinancieraenla
poblacióndelazonaurbana,peroenparticularpocaatenciónalapoblaciónruralydebajos
ingresos,puesenesteámbitohancontribuidoaofrecerserviciosfinancierosalaspersonasque
noestánatendidasporlabancatradicional,esdecir,labancacomercial(11),(12).
Tabla2.PrincipalescontribucionessocioeconómicasdelaEPSenEcuador.
Contribución
Descripción
Evidenciadelaliteratura
InclusiónFinanciera
Accesoacréditos,ahorrosy
microsegurosparasectoresexcluidos.
Muestrauncrecimientosostenidode
activosysociosencooperativasde
ahorroycrédito(11),(13).
GeneracióndeEmpleo
Creacióndepuestosdetrabajodignos
atravésdeasociacionesy
cooperativasdeproducción.
Estudiosdecasoevidencianquelas
cooperativasagrícolasyartesanales
mejoranlacalidaddevidaylos
ingresosdesusmiembros(14),(15).
FortalecimientodelTejidoSocial
Fomentodelasolidaridad,confianzay
capitalsocialenlascomunidades.
LaparticipaciónenlaEPSfortalecela
cohesiónsocialylacapacidadde
resilienciacomunitariaantecrisis
económicas(16).
DesarrolloLocal
Promocióndecircuitoseconómicos
localesydelcomerciojusto.
Lasferiasymercadossolidarios
reducenlaintermediacióny
beneficianalosproductoreslocales
(17).
LaevidenciareunidasoportaquelacontribuciónmásimportantequebrindalaEPSala
economíaecuatorianaeslainclusiónfinanciera,yaqueéstacontribuyeadisminuirunadelas
VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/
https://vitalyscience.com
Vol.3No.7PP.90-99
95
másimportantesbrechasestructuralesdelaeconomíaecuatoriana:laescasaposibilidadde
accesoalcréditoproductivoenelmundoruralyenlaszonasperiurbanas(18).Nosolosetrata
deentregarmicrocréditos,sinodellevaracabolaconstruccióndelaconfianzaydelacultura
financiera,locualmejoralacapacidaddeahorro,laplanificacióneconómicaylainversiónenlas
actividadesproductivas.
Enrelaciónalacreacióndeempleo,laliteraturaaportaevidenciasempíricasparasostenerque
laempresadeproducciónsocialcontribuye,tantoalaformalizacióndeltrabajocomoala
dignificacióndelmismo.Lascooperativasagrícolas,artesanalesydeserviciosnosolohan
tecleadonuevasfuentesdeingreso,sinoqueademástambiénhanpromovidonuevosmodosde
trabajomásestablesyequilibrados,locualcontrastaconlaelevadainformalidaddelpaís
(superioral50%enalgunossectoresproductivos),loqueescoherenteconexperiencias
internacionalessobrelaeconomíasocialcomoamortiguadordedesempleoensituacionesde
crisis(19),(20).
Larobustecimientodeltejidosocialemergecomounresultadoquenoestangible,aunquesí
estratégico,valedecirquelasorganizacionesdesolidaridadpromuevenvaloresdelaconfianza,
larecíproca,lacolaboraciónquealavezhacenfelicesalascomunidades,promoviéndoseasí
unacapacidadderesilienciacomunitariaantecrisiseconómicas,socialesoambientales,entre
otrasdebendestacarselascomunidadesindígenasquehanencontradoenlascooperativasuna
ventajaparamantenerprácticasculturalesorientadasalasolidaridadyparaintegrarsealos
mercadosnacionaleseinternacionales(19),(21).
Finalmente,laEPSrealizaeldesarrollolocalquesepresentaencircuitoseconómicoscortos,
feriasagroecológicasy/omercadossolidariosquedisminuyenlaintermediacióncomercialy
aumentanelpotencialdenegociacióndelospequeñosproductores.Estostiposdeiniciativas
tambiénhanpermitidolallegadadeconsumidoresurbanosaalimentossaludablesysostenibles
mediantevíasdeintercambioentreelcampoylaciudad(20),(22).
Así,todosestoshallazgosnosestablecenquelaEPSesmásqueunasimple“estrategiade
subsistencia”sinoquerepresentaunmodelodepotencialtransformadorquepuedellegara
generarimpactoseconómicosybeneficiossocialesdetipointangible,constituyéndoseenuna
herramientaestratégicaparaalcanzarlosObjetivosdeDesarrolloSostenible(ODS),en
particularlosorientadosalareduccióndelíndicedepobreza,eldetrabajodecenteyeldel
desarrollodecomunidadessostenibles(23),(24).
DISCUSIÓN
AunquesepuedecorroborarquelaLeyOrgánicadeEconomíaPopularySolidaria(LOEPS)esun
cuerpolegalrobustoymoderno,larevisióndelaliteraturamuestralaexistenciadeunvacío
bastanteimportanteentreloquedicelaleyyelhechomismodeimplementarlaenlapráctica.
Así,variosautorescoincidenenque,aunquesedisponedelaSuperintendenciadeEconomía
VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/
https://vitalyscience.com
Vol.3No.7PP.90-99
96
PopularySolidaria(SEPS),existenlimitacionesenprocesosdefiscalización,deacompañamiento
técnicoydepolíticasdefortalecimientosostenido.Unestudioempíricode(23)argumentaque
muchasorganizacionesdelaEPScuentanconescasoentrenamientoformalengestión
financierayadministrativa,locuallimitasucapacidaddecreceryformalizarse.Ensentido
contrario,eltrabajode(20)destacaqueelmarcolegalhaservidodeacicateparalacreaciónde
nuevascooperativas,aunqueadviertedelaexistenciadelanecesidaddeunapoyoinstitucional
quevayamásalládelmeroregistrolegal.
Losresultadosdelarevisiónreafirmanesosretospersistentes,comosonlainformalidad,la
limitadacapacidaddegestiónolasubordinaciónalógicasdemercado.Para(21)lainformalidad
constituyeunodelosmayoresobstáculosdelaEPS,dadoquesuponelalimitaciónenelacceso
alfinanciamientoformal,lareduccióndelacoberturadelaseguridadsocialylavulnerabilidad
alenfrentarcompetenciaempresarial.Complementariamente,(22)ponedemanifiestola
oportunidadquepuedeofrecerlainnovacióntecnológica,argumentandoquelaadopciónde
plataformasdigitalesyherramientasdecomercioelectrónicopuedereforzarlosprocesosdela
comercializaciónylosresultadosfinalesdelasorganizacionesdelaEPS.Estaafirmaciónes
coherenteconlanecesariamodernizaciónestructuralquedebeabordarelsector,enelcualla
competitividadrespectoelsectorprivadotradicionaldemandainnovaciónyeficienciay,por
tanto,sehacennecesariasestrategiasdediferenciación.
Deigualmodo,lacomparaciónconloquehasidoreportadoenlaliteraturaponedemanifiesto
undebateabiertosobrelasostenibilidaddelmodelo,yaqueunosautores(23)consideranque
laEPSpuedeserelsoportesobreelqueconstruirunmodeloeconómicoalternativoinclusivoy
resilienteyotros(24)sonmáscríticos,nosinrazón,cuandoadviertenquesinapoyopolíticoy
sinhiloconductordeunamayorarticulaciónenlascadenasdevalornacionalese
internacionalesmuchasorganizacionessearriesganadesapareceroareproducirlógicas
capitalistasqueneutralizansucaráctersolidario.
Enestalínea,resultasignificativoponerderelievequelasostenibilidaddelaEPSnosoloestá
sujetaafactoresdeltipointernocualitativo,comopodríaser,porejemplo,lacapacitaciónola
eficienciaorganizacional,sinoigualmentequedependedeunaseriedecondiciones
estructuralesexternas.Quevandesdelaestabilidaddelaspolíticaspúblicas,ladisponibilidad
definanciamientoorientadoalasespecificidadesdelsector,laconstruccióndemercados
diferenciadosparaproductossolidarios,olaconstitucióndemarcosdeinnovaciónquevinculen
alaEPSconprocesosdedigitalizaciónytransiciónecológica.
Estudiosdedistintasregionescomoelde(14)establecenqueeléxitodelaEPSdebeser
analizadoensignolatinoamericano,peroquelasexperienciasenpaísescomoBoliviay
Colombiamuestranresultadosmixtos,esdecir,quealgunosdelosprogramasdeapoyoestatal
fortalecieronalsectoryqueotrospasaronalplanodiscursivoporlafaltadecontinuidadpolítica
ypresupuestaria.
VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/
https://vitalyscience.com
Vol.3No.7PP.90-99
97
Deestamanera,unavezmássepuededecirquelaLOEPSesunavancenormativonecesario,
peronosuficiente,yaqueladistanciaentrelacartadepresentaciónylapuestaenprácticadel
modeloes,enciertosentido,elprincipalretoquesigueexistiendo.Hayconsensoenla
evidenciasempíricayteóricasobrelanecesidaddeunenfoquedepolíticasorientadoatrabajar
enlaarticulacióndeformación,innovacióntecnológica,financiacióninclusivaysostenibilidad
políticaquedeterminaráfinalmentesilaEconomíaPopularySolidariaenEcuadorlograráserun
verdaderomodelodeunconocimientodedesarrolloentreeltipodelaeconomíaconvencional
quepodrácontinuarconsusformasdefuncionamientoysuscaracterísticas.
CONCLUSIONES
AtravésdelarevisióndelaliteraturacientíficaparalaEconomíaPopularySolidariaenEcuador,
sucapacidadparallegaraconstituirseenunpilarclaveparaunmodelodedesarrolloinclusivo
quedaCarransucapacidadparallegaraconstituirseenunpilarclaveparaunmodelode
desarrolloinclusivo.LaEPSnoessolounmecanismoderespuestaalacrisis,sinoqueconstituye
unaalternativadeconstruccióndelaeconomíaapartirdelacooperación,laequidadyla
solidaridad,quegeneraunmododeproducciónyconsumomásjustoyconcapacidadpara
enfrentarlacrisiseconómica,socialyambiental.LaEPS,particularmenteapartirdelas
cooperativasdeahorroycrédito,hatrazadounaseriedeavanceseninclusiónfinancierayenla
constitucióndeempleodelossectoresdelapoblaciónquehansidohistóricamenteexcluidos.
Susorganizaciones,desdelasasociacionesdeproductoreshastalascajasdeahorro,establecen
lazossocialesydansostenibilidadalaautosuficienciadelascomunidades.
Noobstante,paraquelaEPSlogresumáximodesarrolloseránecesarioatenderlasdificultades
expuestasenlapresenteinvestigación:labrechaentrelanormativaysuaplicación,la
persistenciadelainformalidad,lalimitadacapacidaddegestióndelasorganizaciones,
necesidadesquesólopodránsersuperadasconuncompromisopolíticoexplícitoyatravésde
políticaspúblicasquetrasciendanlasimpleinstitucionalización.Esnecesariorealizarunmayor
esfuerzoenlacapacitacióntécnica,promoverelusodelatecnologíayconsolidarlaarticulación
delaEPSconlosmercadosdelaeconomíaformal.Endefinitiva,laEconomíaPopularySolidaria
constituyeunaposibilidadparareformulareldesarrolloenelEcuador,alejándosedeldesarrollo
puramenteeconomicistaenfavordeotroquecontemplealapersona,lacomunidadyel
bienestarcolectivocomoelementodeldesarrollo.
REFERENCIASBIBLIOGRÁFICAS
1.CoraggioJL.Economíasocialysolidaria:eltrabajoantesqueelcapital.EditorialAbya-Yala;
2011.
2.RazetoMigliaroL.Socioeco.org.1999[citado1deseptiembrede2025].LaEconomiade
solidaridad:Concepto,RealidadyProyecto.Disponibleen:
https://www.socioeco.org/bdf_fiche-document-137_es.html
VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/
https://vitalyscience.com
Vol.3No.7PP.90-99
98
3.OrganizaciónInternacionaldelTrabajo.LaEconomíaSocialySolidariayelFuturodel
Trabajo[Internet].Disponibleen:
https://base.socioeco.org/docs/la_ess_y_el_futuro_del_trabajo_oit_2017_.pdf
4.LavilleJL.TheSocialandSolidarityEconomy.
5.(PDF)ConceptionsofSocialEnterpriseandSocialEntrepreneurshipinEuropeandthe
UnitedStates:ConvergencesandDivergences[Internet].[citado1deseptiembrede2025].
Disponibleen:
https://www.researchgate.net/publication/238106607_Conceptions_of_Social_Enterprise
_and_Social_Entrepreneurship_in_Europe_and_the_United_States_Convergences_and_D
ivergences
6.SingerP.Economíasolidaria:uncaminoparalainclusiónsocial[Internet].Editorada
UniversidadedeSãoPaulo;Disponibleen:https://base.socioeco.org/docs/economia-
solidaria-paul-singer.pdf
7.CoraggioJL.LaEconomíaSocialySolidaria:hacialabúsquedadeposiblesconvergencias
conelVivirBien.2014.
8.DESARROLLOFINANCIERODELASCOOPERATIVASDEAHORROYCRÉDITODELECUADORY
SUIMPACTOENELCRECIMIENTOECONÓMICO.TelosRevEstudInterdiscipEnCiencSoc.
9.AsambleaNacionaldelEcuador.LEYORGANICADEECONOMIAPOPULARYSOLIDARIA.
10.HidalgoGFJ,RamosFES,ZambranoMTZ.EconomíasocialysolidariaenelEcuadorysu
aportealdesarrollosocioeconómico.:SocialandsolidarityeconomyinEcuadorandits
contributiontosocio-economicdevelopment.SuplCICAMultidiscip.15dejuniode
2021;5(011):49-69.
11.LuqueGonzálezA,PeñaherreraMeloJ.CooperativasdeahorroycréditoenEcuador:el
desafíodesercooperativas.REVESCORevEstudCoop.8deabrilde2021;138:e73870.
12.CevallosWEF,BazantesCCM,BenítezVSS,SalasAER,CorozoJPM.Elroldelas
cooperativasdeahorroycréditoenelsectormicroempresarialdelEcuador.PoloConoc.
30dejuliode2022;7(7):2500-17.
13.Chicaiza-HerreraM,MenesesJKC,CuchiparteSPP,ToleoMPH.CajasdeAhorroyCrédito,
elmotorocultodelaeconomíalocal.2025;9.
14.CevallosED,ArtackerT.AgriculturasfamiliarescampesinasenlosAndes.
15.TobarAMS,GavilánezEBO,BadilloPLR,PintaDAM.DeunaEconomíaPopularySolidaria
rumboaunaEconomíaSocialyComunitaria:Ecuadorcomocasodeestudio.RevEcon
Política.2022;(36):79-96.
16.MedinaN.¿Elcapitalsocialbasedelaeconomíasocialysolidaria?RevEcon.
2014;(103):23-39.
17.DazaE,ArtackerT,LizanoR,editores.Cambioclimático,biodiversidadysistemas
agroalimentarios:avancesyretosa10añosdelaLeyOrgánicadelRégimendela
SoberaníaAlimentariaenEcuador[Internet].EditorialAbya-Yala;2020[citado1de
septiembrede2025].Disponibleen:http://books.scielo.org/id/k3w36
18.MballaLV.Desarrollolocalymicrofinanzascomoestrategiasdeatenciónalasnecesidades
sociales:unacercamientoteóricoconceptual.RevMexCiencPolíticasSoc.LXII(229):101-
27.
VITALYSCIENCEREVISTACIENTÍFICAMULTIDISCIPLINARIA
publicaciones@vitalyscience.com
+593979119620
ISSN
3091-180X
Noviembre2025
DOI
https://doi.org/
https://vitalyscience.com
Vol.3No.7PP.90-99
99
19.GuerraP.LaeconomíasolidariaenLatinoamérica.2010;
20.SarmientoVintimillaJA,ParedesLuceroOB.Lagestiónadministrativaenlaeconomía
popularysolidariaysuinfluenciaenelfortalecimientodelasasociacionesagrícolasenel
CantónLaTroncal.25dejuniode2024[citado1deseptiembrede2025];Disponibleen:
https://dspace.ucacue.edu.ec/handle/ucacue/17455
21.CruzASB,MorenoJdelCF,SerranoLAL,CobarrubioRAA.Análisisdelcrecimientodelas
cooperativasdeahorroycréditoenelEcuador:periodo2015-2023.CiencEduc.11de
agostode2025;6(8):177-88.
22.VargasCVV.XVIICongresoInternacionaldeInvestigadoresenEconomíaSocialy
Cooperativa.
23.Páez-GabriunasI,SanabriaM,Gauthier-UmañaV,Méndez-RomeroRA,RiveraVirgüezL,
editores.Transformacióndigitalenlasorganizaciones[Internet].UniversidaddelRosario;
2021[citado1deseptiembrede2025].Disponibleen:
https://editorial.urosario.edu.co/catalog/product/view/id/6982/s/gpd-transformacion-
digital-en-las-organizaciones-9789587848342-6276a6efa4125/
24.UgaldeSCV.LapolíticadeEconomíaPopularySolidariaenEcuador.Unavisióndesu
gubernamentalidad.OtraEcon.10demarzode2016;10(18):77-90.